Dünyada ilk baskı aracının, Gutenberg (1394 veya 1399 - 1468) tarafından Almanya'nın Strasburg kentinde 1440 yılında gerçekleştirildiği kabul edilir. Günümüze kalan bilgilere göre Gutenberg, 1448'de Kırkiki Satırlı adı da verilen Kutsal Kitap'ın basımını tamamladı. Ancak ortağı, aralarındaki parasal anlaşmazlık nedeniyle mahkemeye başvurunca, bu ilk basılmış kitabı yaratıcısının elinden aldılar.

Gutenberg'in bu olağanüstü buluşu, Bayezid II (salt. 1481 - 1512) döneminde Osmanlı ülkesine girdi. İlk Osmanlı basımevini, Musevi asıllı Osmanlı yurttaşları David ve Samuel Nahmes kardeşler 1494'te kurdular. Osmanlı ülkesinde kurulan bu ilk basımevinde baskısı yapılan ilk kitap da Musa'nın Beş Kitap'ıdır. Ardı sıra 16. yüzyılın başlarından itibaren Selânik, Edirne ve Halep'te de, yine Musevi Osmanlı yurttaşları tarafından kurulan baskı makineleri (basımevleri) çalışmaya başladı. Daha sonra 1567'de Ermeni ve hayli gecikmeyle 1627'de de Rum Osmanlı yurttaşları, ilk baskı makinelerini çalıştırdılar.

1494'te Nahmes kardeşlerin Osmanlı ülkesindeki ilk basımevini kurmalarından, 1727'de İstanbul'da ilk Türkçe baskı yapan makinenin çalışmaya başlamasına değin geçen yaklaşık 233 yıl içinde, gayrimüslim Osmanlı yurttaşları veya yabancı misyonlarca işletmeye açılan basımevi sayısının 37 olduğu sanılmaktadır. Ancak bu basımevlerinde herhangi bir Türkçe metin basılmamıştır. Bunda en önemli etkenin, Osmanlı ülkesinde yaşamını "yazıcılık"la kazanan onbinlerce kişinin direnişi olduğu öne sürülür. Öte yandan yazıcılar dinî metinler de yazmakta olduklarından, şeyhülislâmlık orunu ve medreselerce de korunmakta idiler.

XVIII. yüzyılın başlarına gelindiğinde, sürekli gelişen batı uygarlığı karşısında her geçen gün daha da geri kalmakta olan Osmanlı'nın, çağdaşlaşma ve batılılaşma eğilimleri giderek güçlenmekteydi. Artık Osmanlı da Batı'ya ayak uydurmak zorundaydı, bu kaçınılmazdı. Nitekim Macar asıllı Müslüman Osmanlı yurttaşı İbrahim Müteferrika (1674 - 1761) ve Paris sefiri Yirmisekiz Mehmet Çelebi'nin oğlu Sait Efendi'ye ( ? -1761), 1726 yılında Türkçe baskı yapacak bir basımevi kurma izni verildi. Bu izin, elyazmacıların ve bu işten çıkarı olanların protestolarına yol açtıysa da, dönemin sultanı Ahmet III ile (salt. 1703 - 1730) "Lâle Devri"nin ünlü yenilikçi veziriâzâmı Nevşehirli İbrahim Paşa, bu kesimlerin yoğun direnişlerine karşı koydular ve basımevinin kurulmasını desteklediler. Böylece Osmanlı ülkesinde, Müslüman Osmanlı yurttaşlarının sahibi olduğu ilk basımevi, dinî yayınlar basmama koşuluyla 14 veya 16 Aralık 1727 günü çalışmaya başladı. Bundan iki ay sonra da Vankulu Lûgati adıyla bilinen ilk kitabını bastı.

İlk gazeteler

Osmanlı ülkesinde yayımlanan ilk gazete, 1795 yılı ortalarında İstanbul'daki Fransa elçiliğinin Fransız devrimini yansıtmak amacıyla kısa süre çıkartmış olduğu Bulletin Nouvelles?dir (Haberler bülteni). Bu gazete, elçilik tarafından bastırılmaktaydı. Ancak devrim yandaşlarının İstanbul'da yayımladıkları bu gazetenin bir karşıtı da -yani karşıdevrimcilerin, kralcıların yayın organı da-, Bulleten Nouvelles'in ardından bir başka önemli Osmanlı kenti olan İzmir'de yayın yaşamına girdi. Spectateur Oriental (Doğu gözlemcisi) adlı bu gazete, devrim sonrasında Fransa'dan kaçmak zorunda kalan Alexander Blacque tarafından çıkarılmaktaydı. İzmir'de 1824 ve 1828 yıllarında da, lövantenlerin çıkarlarını savunan başka iki Fransızca gazete daha yayımlanacaktır.

İlk Türkçe gazeteler

Osmanlı döneminin ilk Türkçe gazetesi, yenilikçi padişah Mahmut II (salt. 1808 - 1839) öncülüğünde, İstanbul'da yayın yaşamına giren Takvim-i Vekayi'dir. Birinci sayısı 11 Kasım 1831'de basılan bu gazete resmî nitelikteydi. Amacı, devlet görevlileri ve aydınlar başta olmak üzere, Osmanlı yurttaşlarına olayların gelişimini resmi görüş doğrultusunda yansıtmak ve devlet işleriyle ilgili duyurularda bulunmaktı. Zaman içinde tam anlamıyla bir "resmî gazete" niteliğini kazanan Takvim-i Vekayi, Osmanlı Devleti'nin sona erdiği 4 Kasım 1922'ye değin yayın yaşamını sürdürdü. Günümüzdeki Resmî Gazete, bunun ardılıdır.

İstanbul'da ilk Türkçe özel gazete, William Churchil adlı bir İngiliz tarafından çıkarıldı. 3 Temmuz 1840'tan itibaren yayımlanmaya başlanan bu gazetenin adı Ceride-i Havâdis'tir (Haberlerin gazetesi). Önceleri tirajı 300 dolayında olan gazetenin sahibi Mr. Churchill'e, Osmanlı Devleti 2.500 kuruş aylık bağlamıştı. 1856'daki Kırım Savaşı sırasında, gazetenin tirajı 10.000 dolaylarına ulaşmıştı.

Osmanlı ülkesinde Müslüman Türk Osmanlı yurttaşları tarafından yayımlanan ilk özel gazete ise Tercüman-ı Ahval (Durumların yansıtıcısı) adını taşır. 21 Ekim 1860'ta birinci sayısı baskıdan çıkan bu gazetenin sahibi, devletin görevli memuru olarak Paris'te bulunduğu sırada, basının, toplumların gelişmesindeki önemli katkısını kavrayan Osmanlı aydını Agâh Efendi'dir. Fransa'dan döndükten sonra, kendi ülkesinde yalnızca yabancılarla gayrimüslimlere ve devlete basın yayın olanağı tanınmasına karşı savaşıma girişen Agâh Efendi, bu durumun değiştirilmesi için verdiği ilginç dilekçesinde, "yabancıların bile gazete yayımlayabildikleri bir ülkede, kendi yurttaşlarına gazete çıkarma hakkının neden tanınmadığını" sormaktaydı.

Agâh Efendi'den bir yıl sekiz ay sonra, bir başka Avrupa görmüş Osmanlı aydını, ozan ve ilk Türk tiyatro yazarı Şinasi, 27 Haziran 1862'den itibaren Tasvir-i Efkâr (Düşünlerin betimi) adını verdiği gazetesini çıkarmaya başladı.

Bunu başka gazeteler izledi.

Bursa'da ilk basımevi

Bursa, Erzurum'un ardından basımevi kurulan ilk Anadolu kentidir. Osmanlı Devleti'nde Tanzimat Fermanı?nın ilânıyla başlayan yenileşme ve batılılaşma girişimleri arasında, yönetsel düzenlemelerin önemli yeri vardır. 1864'te çıkarılan Teşkil-i Vilâyet Nizamnâmesi?yle, eyâletler bölünerek vilâyetler (iller) kurulmaya başlandı. Bu arada 1867 yılında ülke genelinde gerçekleştirilen yeni bir düzenleme sonucu, Anadolu Eyâleti dört ayrı vilâyete bölündü. Bu vilâyetlerden biri de, merkez sancağı Bursa olan Hudâvendigâr Vilâyeti idi. Vilâyete bağlı öteki sancaklar şunlardı: Karesi (Balıkesir), Kocaeli, Karahisarısahip (Afyon) ve Kütahya.

Osmanlı, reform girişimlerine her zaman merkezden kopma eğilimleri daha güçlü olan bölgelerden başlamıştır. Nitekim ilk vilâyet (il) örgütlenmesi, Balkanlar'daki Tuna Vilâyeti?nde gerçekleştirilmişti. Bu vilâyete vali olarak atanan Mithat Paşa, İstanbul dışındaki ilk resmi basımevini burada kurmuştur. 1865'e gelindiğinde, Tuna'dan başka Bosna, Halep ve Erzurum illeri de kurulmuş bulunuyordu. Kuruluşu tamamlanan bu illerde, devlet eliyle hemen, birer "vilâyet matbaası" açılıyordu. Bu süreç içinde, ilkin 1866'da uzak il Erzurum'da, iki yıl sonra da (1868 sonları) Bursa'da ilk baskı makineleri çalışmaya başladı. Yani İstanbul'da ilk resmi devlet basımevinin kuruluşundan tam 141 yıl sonra.

"Matbaa-i Vilâyet" adı verilen bu ilk basımevi, devlet eliyle kurulmuş bir işletmeydi. İlk yöneticiliğine müderris Saip Efendi getirilmişti. Sonraki yıllarda Mustafa Efendi ve 1872-1898 yılları arasında da Bursa'nın yetiştirdiği ilk tiyatro yazarlarımızdan Ferâizcizâde Mehmet Şakir Efendi, basımevinin yönetiminde bulundular (Mehmet Şakir Efendi, ünlü Osmanlı devlet, bilim ve sanat adamı, Ahmet Vefik Paşa'nın Hudâvendigâr valiliği sırasında bu göreve getirilmişti). Ferâizcizâde'nin ardından vilâyet mektupçusu Rifat Efendi görevi devraldı. Daha sonra, 1897'de, Abdülhamit II'nin hışmına uğrayarak Bursa'ya sürgün edilen tanınmış ozan, edebiyatçı ve siyaset adamı Süleyman Nazif, aynı zamanda Matbaa-i Vilâyet'in sorumluluğunu da üstlendi ve bu görevini 1908 Devrimi?nden sonra Diyarbakır'a vali olarak atanıncaya değin sürdürdü. (Bak. MATBAA-İ VİLÂYET)

İlk gazete: Hudâvendigâr

Bursa, ilk gazetenin çıkarılmasında, ilk basımevinin kurulmasında olduğu gibi yüz küsur yıl beklemek zorunda kalmadı. İstanbul'a göre sadece 38 yıllık bir bekleme yeterli oldu. İlk basımevinin kuruluşunda olduğu gibi, ilk gazete de yine devlet eliyle çıkarıldı. Dolayısıyla bu ilk gazete Hudâvendigâr, vilâyetin resmi yayın organıydı. Gazetenin 8 Şubat 1869 tarihli ilk sayısındaki "Mukaddime" başlıklı başyazıda, "Müsaade-yi Celîl-i Hazret-i Şehinşâhilerince erzân ve şâyân buyurulması" (Padişah hazretlerinin yüce izinleriyle gerekli ve uygun bulunması) üzerine çıkarılmakta olduğu belirtilmekteydi. Bu başyazıda, Hudâvendigâr adının seçilme gerekçesi de şöyle anlatılıyordu:

"Vilâyet-i mezkûrenin merkezi olan Bursa memleketi, pâyitaht-ı kadîm-i saltanat menbâ-i hass (hükümdarlık kaynağı eski başkent) olmak ve merkez olan livânın 'Hudâvendigâr' nâmı ile şöhret-i mefhareti (onurlandırıcı ünü) bulunmak cihetiyle, işbu ceridenin dahi ism-i mezkûr ile yâd olunması tensip kılındı (söz konusu adla anılması uygun bulundu)."

"Hudâvendigâr" sözcüğü Farsça olup, Türkçe karşılığı "hükümdar, büyük bey, hakan" anlamınadır. Bu sanı ilk kullanan veya kendisine bu sanın verildiği ilk Osmanlı sultanı Murat I'dir. Daha Orhan Gazi döneminde ilk yönetsel bölünmeler gerçekleştirilip de fethedilen topraklar "sancak"lara ayrıldığı zaman, Orhan'ın yönetimindeki Bursa'ya, dönemin siyasasıyla uyumlu biçimde "Bey sancağı" denilmişti. Oğlu ve ardılı Murat I de "Hudâvendigâr" sanıyla anıldığı için, onun sancağı olan Bursa'ya da, "Hudâvendigâr sancağı" denilmeye başlandı ve daha sonra böylece süregeldi.

Hudâvendigâr'ın ilk sayısında, son derece ilginç bir gazete tanımlaması vardır. Bu tanım, hayli anlaşılır bir dille kaleme alınmıştı ve şöyle idi:

"... vakta ki basımcılık ilmi ortaya çıktı ve bir kalemden çıkan bir kelimenin, az vakitte yüzbin ele geçmesi mümkün oldu. Artık lisan ile halka verilecek mâlûmat pek küçük kalarak, herkes gözünün önündeki adamın sözüne kanaat etmeyip kendisinden bir saat uzaktaki adamların söyledikleri ve bildikleri ve yaptıkları ve yapacakları ve yapmak istedikleri şeyleri işitmeye ve okumaya başladı. Bu misillû havâdisi ilân ve işâa eden (yayan, yaygınlaştıran, yayımlayan) kâğıtcağıza 'gazete' denildi."

Bursa'nın bu ilk gazetesi dört sayfa ve 50X25 santimetre boyutlarındaydı. Haftada iki kez, çarşamba ve cumartesi günleri yayımlanmaktaydı. Yıllık abone bedeli 100 kuruş, altı aylığı 50 kuruş, bir sayısı ise 20 para (yarım kuruş) idi.

Hudâvendigâr'ın ilk sayısının birinci sayfasında bir makale, ikinci sayfasında "Tevcihat" başlığı altında, hükümetçe uygun görülen yükselme kararnâmeleri ve verilen nişanların listesi ile çeşitli atama emirleri bulunmaktaydı (Bak. HU-DAVENDİGÂR).

İlk özel süreli yayınlar

Dergi yayıncılığı da Türkiye'ye Avrupa'dan yaklaşık 200 yıl sonra girmiştir. Batı'nın bilinen ilk dergisi, 1665'te Paris'te yayımlanmaya başlayan Journal des Savants'dır. Bu ilk dergiyi, yine aynı yıl İngiltere'de (Londra'da) yayın yaşamına giren Philosophical Transaction ile 1668'de Roma'da çıkarılmaya başlanan Giornale de Letterati izlemiştir.

Osmanlı'nın ilk dergisi, 1850'de aylık aralıklarla, Türkçe ve Fransızca olarak basılan Vekayi-i Tıbbiye (Tıp Olayları) adlı süreli yayındır. Bunu 1861'de Münif Paşa'nın başkanlığını yaptığı Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye tarafından yayımlanan Mecmua-i Fünûn (Bilimler Dergisi) adlı dergi izlemiş; daha sonra 1863'te Ceride-i Askeriye (Askeri Gazete) ve ardından 1865'te de Takvim-i Ticaret (Ticaret Takvimi) yayın yaşamına girmiştir.

Bursa'ya gelince:

1869'da ilk gazete Hudâvendigâr'ın yayımlanmasından yaklaşık onyedi yıl sonra, Ferâizcizâde Mehmet Şakir Efendi, İstanbul'daki örneklerinden esinlenerek Bursa'da da bir dergi çıkarmaya karar verdi. Türkiye'nin ve Bursa'nın öncü sanat adamlarından biri olan Ferâizcizâde Mehmet Şakir Efendi, 1879'da vali Ahmet Vefik Paşa tarafından kurulan "Bursa Osmanlı Tiyatrosu" nu desteklemek amacıyla oluşturulmuş "Tiyatro Muhipleri Encümeni" üyelerindendi. Gerek bu tiyatronun, gerekse Türk tiyatrosunun gelişiminde önemli katkıları olduğu bir gerçektir. Öte yandan o?nun, Türkiye'nin ilk oyun yazarları arasında da seçkin bir yeri bulunmaktadır (Bak. FERÂİZCİZÂDE MEHMET ŞAKİR EFENDİ).

Ferâizcizâde, daha 1883'te Bursa'nın ilk özel basımevini kurmuş ve bu basımevinde 1884'ten itibaren kendi tiyatro yapıtlarının basımını yapmaya başlamıştı. "Ferâizcizâde Matbaası", Alacamescit mahallesinde, çağdaş dönemde kendi adıyla anılan Ferâizcizâde sokağında idi. 1974'te Bursa Hakimiyet gazetesinin ilk sayılarında yayımlanan bir araştırmada, basımevinin "litoğraf" taşlarının bir duvar kenarında durmakta olduğundan söz edilmekte ve bu taşların bir fotoğrafına yer verilmekteydi.

Ferâizcizâde'nin matbaasında basarak yayımlamaya başladığı Bursa'nın ilk dergisi Nilüfer'in birinci sayısının tarihi 1 Rebiülevvel 1305 (9 Aralık 1886) idi. Ancak derginin Ferâizcizâde Mehmet Şakir?den başka bir sahibi daha vardı: Yenişehirli Fenârî Kemâlettin Mahmut (Bak. NİLÜFER, KEMALETTİN MAHMUT).

Bursa'da gazetecilik ve yayıncılık alanında Ferâizcizâde gibi bir başka ilginç kişilik de Murat Emrî Efendi'dir. 1850'de Tırnova'da doğan Murat Emrî, daha sonra Bursa'ya göç etmişti (Bak. EMRÎ EFENDİ [Murat]). 1883'te Bursa'nın üçüncü -ve ikinci özel- basımevini kurarak yayıncılığa başlamıştı. Bu basımevinde Hudâvendigâr'dan 21 yıl sonra, 18 Ekim 1890'dan itibaren Bursa'nın ilk özel gazetesi olan Bursa basılarak yayımlanmaya başlandı. Murat Emrî, bir süre sonra basımevinde Sanayi adlı bir risale ile Fevâid adlı bir dergi de basarak yayımlayacaktır (Bak. BURSA, FEVÂİD ve SANAYİ RİSALESİ).

Dönemin genel niteliği,
yayımlanan öteki süreli yayınlar

Bursa'da basın-yayın yaşamının başlayışından, "Sıvas Kongresi" kararlarının uygulamaya konulduğu Ekim 1919'a değin çıkarılan öteki süreli yayınların başlıcaları şunlardır:

Barika-i İrşâd (1908), Bursa Sergisi (1909), Karagöz Özel Sayısı (1909, tek sayı yayımlandı), Ertuğrul (1910), Hukuk-u İbâd (1912), Yavuz (1912), Bursa Mecmuası (1918) ve Âlem-i Mûsiki (1919) vb.

Dönem içinde Bursa basınının, çağdaş anlamda "basın özgürlüğü" kavramına uygun yayın yaptığından söz edilemez. Valilik tarafından Vilâyet Matbaası'nda bastırılarak çıkartılan Hudâvendigâr, resmî nitelikte bir yayın organıydı ve dolayısıyla resmi görüşün dışında bir düşünce veya oluşumu savunması olanaksızdı. Ferâizcizâde'nin Nilüfer ve Gündoğdu adlı dergileri ise, esasen felsefe ve sanat alanlarında yayın yapmayı ilke edinmiş bulunmaktaydı.

Bursa'da ilk basın soruşturması

Murat Emrî, 1890'da yayımladığı Sanayi Risalesi'nde, son derece mâsum bir çıkışı dolayısıyla Bursa'da hakkında soruşturma açılan ilk gazeteci olmuştur. Emrî Efendi'nin, bu risalenin ilk sayısında yazdığı "Sanayiin terakkisine mâni olan Adliye Nizamnâmesi'dir" başlıklı yazısı dolayısıyla hakkında soruşturma açılmıştır. -bu soruşturmanın nasıl bir sonuca ulaştığına ilişkin bilgi ve belge elde edilememiştir-. Sonraki dönemde Emrî Efendi'nin de resmi görüşle ters düşmemeye özen gösterdiği anlaşılmaktadır ki, sonraki yıllarda da basın-yayın etkinliklerini sürdürebilmiştir. Uzun süre yayımlamayı sürdürdüğü Bursa adlı gazetesinde, bazı toplumsal ve ekonomik eleştirilere de rastlanmaktadır.

Dönemin önemli bir yeniliği, Mehmet Baha (Pars) Bey'in yayımlamaya başladığı ilk musiki dergisi olan Âlem-i Mûsiki'dir. Bu dergi, elde yeterli sayısı bulunmamasına karşın, günümüze ulaşan bilgilerden ve Mehmet Baha Bey'in kimliğinden de anlaşıldığı kadarıyla önemli bir çıkış olmuştur.

Âlem-i Mûsiki gibi bir başka önemli çıkış da, "Bursa Muhipleri Encümeni" tarafından çıkarılan ve Pars kardeşlerin en küçüğü Muhittin Baha Bey tarafından yönetilen Bursa Mecmuası'dır. Bu dergi de, Genel Savaş sonrasının aydın karamsarlığını ve ümmetçi-İslâmcı görüşten ulusalcılığa dönüşümün işaretlerini yansıtması bakımından önem taşımaktadır.

Kurtuluş Savaşı dönemi

Genel Savaş sonrasında 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan "Mondros Ateşkes Anlaşması"yla başlayan ve 10 Eylül 1922 günü Bursa?nın Yunan işgalinden kurtuluşuyla sona eren dönem, Osmanlı aydınının tüm çelişkilerinin basına da yansıdığı bir süreci kapsamaktadır. Bir grup aydın, Batı'ya öykünen ama emperyalizmin acımasızlığının ayrımına varınca umutsuzluğa kapılarak yeni ideolojiler arayışı içinde bocalamaktadır. Bir ikinci grup, tüm içtenliğiyle Halife'nin kutsal kimliğine bağlanarak skolastik bağnazlıkla her şeyi oluruna bırakan bir boşvermişlik içindedir. Bir üçüncü grup ise, dünyanın her yerinde ve her toplumda görüldüğü üzere, kişisel veya grupçu çıkarlarıyla, emperyalizmin emellerini bağdaştırma uğraşısı içindedir.

Birinci gruptan olanlar, 1917'de patlayan ve tüm dünyayı sarsan Sovyet devriminin etkisindedirler. Ne var ki Marx'ın felsefesi ve Leninizm'in ilkeleri ile, Osmanlı aydınının geleneksel İslâmcı yapısını bağdaştırabilmek hayli güç bir iştir. Bu grubun aydınları, -hiç değilse başlangıçta- kurtuluş umudunun, Sovyet devriminden esinlenen bir "İslâmcı komünizm" uygulamasında olacağına inanmışlar; ancak İslâm ideolojisiyle marksizmin anlaşılabilir bir bireşimini yapmakta pek de başarılı olamamışlardır. Örneğin bireşimi, İslâm'ın "yeşil" rengiyle bolşevizmin (komünizmin) "kızıl" rengini flamalarının kumaşlarına yansıtarak sağlamaya çalışanları da olmuştur. Bu birinci gruptan olanların büyük bölümü, Mustafa Kemal Atatürk'ün antiemperyalist savaşımına omuz vermişlerdir. Bir küçük bölümü ise, komünizmin gerçek inançlı savunucuları olarak yeraltına inmek zorunda kalmışlardır.

İkinci gruptakiler Halife'ye bağlılıkları nedeniyle, zaman zaman üçüncü grubun bilinçli işbirlikçilerinin tuzağına düşmekten kurtulamamışlardır. Karşıdevrimci kalkışmalarda, bu iki grup aydının yönlendirici ve belirleyici rolü olmuştur.

Bu genel görünüm içinde, 1918'den 1919'a doğru Bursa'da, İstanbul'un yadsınması olanaksız etkinliği söz konusudur. Ancak bu durumun, 6 Mayıs 1919'da yayın yaşamına başlayan Mücahede adlı gazete dışındaki yerel basına tam anlamıyla yansıdığı söylenemez. Buna karşın 1919'un sonlarından, Bursa basınında yeni yöntem arayışlarının yansımaları gözlenmektedir. İstanbul'da kurulan ve Bursa'da da şubesi açılan Teâli-i İslâm Cemiyeti?nin yayımladığı bir bildiri Bursa Mecmuası'nın 29 Aralık 1919 tarihli 25. sayısında yer almıştır. Cemiyet, bildirisini yayımladığı dönemde işgale karşı topluca savaşım verilmesinden yana tutum içinde idi. Ancak daha sonra tutumunu değiştirecek ve Bursa şubesi de içinde olmak üzere Anadolu'daki örgütlerinin çoğunluğu merkezden kopacaklardır.

Bursa Mecmuası, İslâmcı-bolşevik bireşimi arayışına yönelişin ilk ürünlerine sayfalarında yer vermiştir. Esasen sorumlu yönetmeni olan Muhittin Baha (Pars) Bey, kısa bir süre sonra "Yeşil Ordu Cemiyeti"nin üst yöneticileri arasında yer alacaktır.

15 Ekim 1919 günü, Bursa'nın sosyalist eğilimli ilk gazetesi Yoldaş yayın yaşamına başladı. Genel Savaş'ta Doğu cephesinde Rus ordularına tutsak düşen ve 1917 devriminden sonra bir süre Kırım'da ihtilâlciler arasında kalarak Bolşevizm'den etkilenen emekli öğretmen İbrahim Hilmi Efendi'nin sahibi olduğu bu gazetenin yayın yönetmeni Cezbi Efendi idi. Logosunun altında "İşçi, çiftçi ve emekçi halk faydasına çalışır siyasî, edebî ve içtimâî Türk gazetesidir" tümcesi bulunmaktaydı. Asıl önemlisi, Yoldaş kendisini "Osmanlı" değil, "Türk" olarak tanımlamaktaydı. Bu kimliği bile, dönemin resmi ideolojisine bir tür başkaldırı niteliğindedir. Gazete, çıkarılışından 8 Temmuz 1920'de Bursa'nın işgaline değin, Yeşilordu Cemiyeti'nin çizgisiyle uyumlu bir yayın politikası izledi. Ancak Yunan işgali süresince, öteki gazeteler gibi işgalcilerle zıtlaşmamaya özen gösterdi. Kurtuluştan sonra, devletçe benimsenen politikalara sımsıkı sarılan rakipleri tarafından güç durumlara düşürüldü, sahibi İbrahim Hilmi 1925'teki "Komünist tevkifatı"nda tutuklandı, Ankara İstiklâl Mahkemesi'nce 7 yıl hapis cezasına çarptırıldı ise de 1926'da çıkarılan genel afla serbest bırakıldı (Bak. İBRAHİM HİLMİ ve YOLDAŞ).

Kurtuluş Savaşı döneminin Bursa'da ikinci ilgi çekici gazetesi Millet Yolu'dur. Muhittin Baha (Pars) Bey'in 22 Şubat 1920'den itibaren çıkarmaya başladığı bu gazete, ilk sayısından son sayısına değin, Anadolu'daki kalkışmadan yana tavır aldı. Gazete, Bursa'daki aydın yurtsever kadronun, Mustafa Kemal Paşa'yı destekleme kararlarının ürünü olmalıdır. Millet Yolu'nun da, yörede giderek yaygınlaşmakta olan "İslâmcı-bolşevik" düşünce akımından esinlendiği kuşkusuzdur. Kısa süre sonra Yeşiordu Cemiyeti'nin genel yönetim kurulu üyesi olacak olan Muhittin Baha Bey, niteliği bakımından ilerici ve o döneme özgü sol eğilimli bir aydındı. Dolayısıyla gazetesi Anadolu'dan yana bir yayın organı olarak İngiliz gizli belgelerinde yakınma konusu olmuştu. (Bak. MİLLET YOLU, PARS, Muhittin Baha).

Kurtuluş Savaşı'nın başlangıç dönemlerinde Bursa'da, günümüze herhangi bir izi kalmamış yayın organlarının da çıkarıldığı bilinmektedir. Örneğin İstanbul'da yayımlanan Ahrar gazetesinin Ekim 1919 tarihli bir sayısından Bursa'da Kafkas adlı bir gazetenin hiç değilse bir süre çıkarıldığı anlaşılmaktadır. Yine İstanbul'da Fransızca olarak yayımlanmakta olan Stamboul'un 24 Ekim 1919 tarihli sayısından, Bursa'da bilinenlerden ayrı olarak Yeni Hayat, Genç Kalemler, Lokman Hekim, Gündüz, Yeni Bursa ve Çocuk adlı yayınların varlığı öğrenilmektedir.

İşgal altında gazetelerin hangi koşullarda yayınlanabildiğini açıklamak için, Yunanlıların ve Hudavendigâr Valiliği'nin bütün yayınları önceden "sansür" etmekte olduğunu belirtmek yeterli olacaktır. İşgal güçleri, basının denetimi amacıyla ilginç yöntemlere de başvurmuşlardır. Örneğin Bursa Matbaa-i Vilâyet Müdürü Enver Bey'i, Küçük Asya Matbaalar ve Matbuat Müdir-i Umumisi olarak resmen görevlendirmişlerdir. Bu kişi, Yunan sansür subayından ve valilik görevlisinden ayrı, denetim ve sansür uygulamakla yükümlü bulunmaktaydı (esasen Yunanlılarla işbirliği içinde olduğundan, kurtuluştan sonra ülkeyi terk etmiştir).

İşgal Bursası'nda gazeteler, işgal güçlerinin bildirilerinin yanında, gazete sahibi ve yazarlarının birbirleriyle kapışmalarına sayfalarını açtılar. O dönemde Bursa'da çıkan hiçbir yayın organında, Ulusalcıların başarılarına yer verilememiştir. Hatta o denli ki, Bursalılar, 26 Ağustos 1922'de başlayan "Büyük Taarruz"u ve ardından 30 Ağustos'ta Dumlupınar'da düşmanın kesin bir yenilgiye uğradığını, bozgun halinde Ege'ye doğru kaçmakta olduğunu ancak 6 Eylül'den sonra, o da fısıltı gazetelerinden öğrenebilmişlerdir. Ne var ki, bu durum dönemin gazetecilerini küçültücü bir gerekçe sayılamaz.

Yoldaş ve Millet Yolu'nun dışında dönemin öteki gazeteleri şunlardır (her biri için açıklama, ilgili maddelerde verildi): Hudâvendigâr (dönem içinde yayınını sürdürdü), Ertuğrul (yayınını aralıklarla sürdürdü), Kevkeb (1921), İntibah (1921), İntibah-Yoldaş (1921), Hakikat (1921 sonu veya 1922), Kardaş (1921), Arkadaş (1922).

1922 - 1925 arasında

Kurtuluş Savaşı'ndan hemen sonra, Bursa'da çok sayıda gazetenin yayın yaşamına devam ettiği veya çıkarılmaya başlandığı görülmektedir. Dönemin başında bazı gazetelerin "İslâmcı-sosyalıst" görüşleri savunmayı sürdürdüğü, ya da bu izlenimi veren adlarla çıkarıldığına tanık olunuyor. Bunların başında, esasen sosyalist görüşlü olduğunu açıkça belirtmekte olan Yoldaş gelmektedir. Ayrıca 1921 sonu ve 1922 içinde yayın yaşamına giren iki gazete daha vardır. Bunlardan biri Kardaş (1928?den sonra Kardeş), öteki ise Arkadaş'tır. Anılarda yansıtıldığına göre Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın ilk veya olasılıkla ikinci Bursa gezisinde, Belediye'de kentin ileri gelenleriyle tanıştırılması sırasında, Yoldaş, Kardaş ve Arkadaş'ın sahipleri yanyana durmakta imişler. Sıra ile gazetelerinin adlarını söyleyince, Mustafa Kemal şöylece bir bakmış ve:

"Bunların hepsi de 'tavariş' demek değil mi?" diye gülümsemiş.

1923'ten sonra 1925'teki komünist kesime yönelik tutuklamalara gelinceye değin, Bursa basınında bir kısıtlamanın veya sansürün izlerine pek rastlanmamaktadır. Ancak 1925'te, ülke genelinde komünistlere karşı başlatılan bastırma eylemi sırasında Bursa'da da birtakım önlemler alındı. Bunların başında Yoldaş'ın kapatılması ve sahibi İbrahim Hilmi'nin tutuklanarak Ankara İstiklâl Mahkemesi'ne gönderilmesi gelir.

Dönem, tek parti/tek şef dönemidir. Özellikle Sovyetler'le ilişkilerin yavaş yavaş askıya alınmasıyla birlikte, İslâmcı sosyalist modeli savunan veya adlarıyla bu tür bir öykünme içinde görünen gazeteler birbiri ardınca kapanmışlardır. Örneğin Arkadaş 1927 öncesinde yayınına son vermiş; Kardaş, 1928'deki yazı devrimi sonrasında bir süre Kardeş başlığı ile yayınını sürdürmüş, 1933'te kapanmıştır.

1925 - 1946 arasında

1925'teki solu bastırma eyleminden sonra, 1946'ya gelinceye değin, Bursa basını da, ülke genelinde olduğu gibi resmî görüşe aykırı yayın yapamamıştır. Doğu Anadolu'da başgösteren Şeyh Sait ayaklanmasının ardından 4 Mart 1925 tarihinde çıkartılan Takrir-i Sükûn Kanunu gereğince, yaygın basında olduğu gibi yerel basında da kısıtlamalar ve buna koşut bir otokontrol dönemine girildi. Yasa uyarınca Bursa'da yayımlanmakta olan Yoldaş kapatıldı ve sahibi İbrahim Hilmi tutuklandı. Yasayla hükümete olağanüstü yetkiler tanınmıştı. Bunlar arasında basın özgürlüğünü kısıtlamak ve gazeteleri kapatmak da vardı. Bu yasa 1928'e değin yürürlükte kaldı. 15 Temmuz 1931'de çıkartılan 1881 sayılı Matbuat Kanunu ile, gazete çıkarmak için önceden izin alma zorunluluğu kaldırıldı; ancak 1938'de yeniden getirildi.

Doğal olarak 1925 - 1946 arasındaki dönemde, muhalif görüşlere yer verilmek yerine, daha çok Devrim'in yerleşebilmesi ve toplumun çağdaşlaşabilmesi amaçlarına yönelik tek sesli bir basın yaşamı söz konusudur. 1925'te ve 1930'da iki kez gündeme gelen çok partili demokrasiye geçiş denemelerinin olumlu sonuç vermemesi, en çok basını etkilemiş, yoğun baskılar uygulanmıştır. Dönemin tam bir gazete koleksiyonu bulunmamaktadır. Elde edilebilen hayli eksik gazete koleksiyonlarında, daha çok yöneticilere övgü ve toplumsal-ekonomik başarıların sıralanmasına ağırlıkla yer verildiği görülmektedir. Bu dönemde muhalefet, gazeteciler arası kişisel sürtüşmelerden kaynaklanan karşılıklı polemikler halinde kendini göstermektedir.

Dönem içinde yayımını sürdüren eski gazetelerden Hudavendigâr'ın adı 30 Aralık 1926'dan itibaren Resmî Bursa olarak değiştirildi; gazetede yalnızca yasa, yönetmelik, tüzük ve resmi ilânlar yayımlanmaya başlandı. Vali Şefik Soyer (gö. 1935-1939) zamanında, yeniden güncel haberlere yönelen bu gazete, 30 Kasım 1937'den sonra boyutları büyütülerek Bursa adıyla çıkarıldı. Ne var ki Bursa Valiliği'nin güdümünde olduğundan, iktidarın görüşleri doğrultusunda yayın yapabildiği kuşkusuzdur.

Dönem içinde yayımlanan gazete ve dergilerin başlıcaları (ayrıntılı ilgili maddelerde verildi): Yeşilyurt (1924), Yeni Fikir (1925), Yeni Bursa (1928), Hakkın Sesi (1932), Gazi Yolu (1934), Bursa Sesleri (1934), Uludağ (bir ara Türkün, Bursa Halkevi dergisi, 1935), Klinik (tıp dergisi 1942) ve Demet (sanat dergisi, 1944).

Bursa Halkevi'nin yayın organı olarak "dil, tarih, edebiyat kolu" tarafından 1935 yılında yayımlanmaya başlanan dergi Uludağ (Türkün), Bursa'nın kültür ve folklor değerlerinin ortaya çıkarılması ve korunması konusunda önemli bir görev yapmıştır. Bu derginin, 1951'de kapatılması ile yeri boş kalmıştır (Bak. ULUDAĞ).

1925 - 1945 arasındaki dönemde Bursa basınına gazete sahibi ve yazar/muhabir olarak katkı sağlayanlar arasında Vasıf Necdet Bey (Aray), Yordan Süreyya Bey, Nasuhi Esat Bey, Rıza Ruşen Yücer, Derviş Edesen, Musa Ataş, Faik Anafarta ve Sedat Ataman'ın adları anılmaya değer.

Tipodan rotatife (1945 - 1974 arası)

İkinci Genel Savaş'ın sonrasında Türkiye'de yeniden çok partili demokrasi denemesine girişildi. 1925'deki Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (Partisi) ve 1930'daki Serbest Cumhuriyet Fırkası (Partisi) denemelerinin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından, Türkiye'de uzunca süre suskun bir dönem yaşanmıştı. Dönem boyunca, gelişen "dünya ekonomik bunalımı" ve ülke içinde birbirini izleyerek laik cumhuriyet rejimini sarsmayı amaçlayan ayaklanmalar ve siyasal rekabet savaşımları dolayısıyla, sınırlı ölçüde ve sadece "Kemalist Devrim" ideolojisini pompalayan bir basın etkinliğine izin verilmişti. 1945' te Genel Savaş sona erince, Türkiye kendisini Batı'yla uyum sağlamaya istekli, ancak karşıt iki sistem arasında sıkışıp kalmış bir ülke konumunda buldu. Dünya konjonktürü, Türkiye'de çok partili demokrasiye geçişi zorunlu kılmaktaydı. Cumhuriyet'in kuruluşundan beri iktidar partisi olan Cumhuriyet Halk Partisi de (CHP), çok partili demokrasiye geçiş sürecine girilmesinin kaçınılmazlığını anlamış görünmekteydi.

Bu anlayış çerçevesinde CHP, Sıvas Kongresi döneminden beri önce Hakimiyet-i Milliye, daha sonra Ulus adıyla çıkarılmakta olan yaygın parti organı gazetenin yanı sıra, yerel ölçekli gazeteler çıkarılmasını da kararlaştırdı. CHP'nin bu kararının Bursa'daki yansıması Ant gazetesidir (Bak. ANT).

Dönemin ilk muhalif siyasal örgütü Milli Kalkınma Partisi (MKP) oldu. Ne var ki bu parti, kurucusu ve genel başkanının renkli kişiliğine karşın kitlelere ulaşamadı. Yeterince ciddiye alınmadı. Bursa'da da yandaş toplayamadı.

7 Ocak 1946'da resmen kurulan Demokrat Parti (DP) ise, kurucularının halk kitlelerince daha yakından tanınması ve savaşımcı kişilikleri nedeniyle kısa zamanda yaygınlaştı. Örneğin Bursa'da hemen örgütlendi ve ardı sıra Doğru adıyla ilk yayın organını yayımladı (Bak. DOĞRU).

İktidardaki CHP'nin Ant'ından sonra muhalefet partisi DP'nin Doğru'sunun da yayına başlamasıyla, Bursa'da, yıllardan sonra siyasal tartışmanın ve iktidar muhalefet kavgalarının gazeteler aracılığıyla kitlelere aktarıldığı, çok sesli bir basın yaşamına geçilmiş oldu.

İlginçtir ki, basında en son 1925'lerde kendilerini gösterebilen solcu aydınlar, 1946'da bu kez Demokrat Parti yandaşı olarak siyasal arenaya girdiler. Örneğin Bursa'da, döneminin solcu aydınları arasında tanınan İsmet Bozdağ, Dr. Neşati Üster, kitapçı Zeki Mumcu gibileri, daha çok Demokrat Parti'nin yayın organı niteliğiyle yayımlanan Doğru'da, sonra da Hakimiyet'te yazmayı yeğlediler (Bak. HAKİMİYET)

Bir bakıma CHP iktidarı, devrimin "sav"ı ve "karşısav"ı arasında bir hesaplaşmanın kaçınılmazlığını görmüş ve buna hazırlanmıştı. Bu konudaki girişimi, Bursa'da iktidarın görüşlerini "resmî ağız" havasında değil, yarı bağımsız politik kimliğiyle savunacak bir yayın organı çıkarmaktı. Nitekim Ant, bu düşüncenin ürünü olarak yayın yaşamına girdi. Ancak iktidar partisi CHP, 1950'de bu denli kolay iktidardan düşürüleceğini düşünememiş ve dolayısıyla resmî görünümden arındırılmış bir gazetenin, önemli bir okuyucu desteği sağlayacağına büyük ölçüde bel bağlamış olmalıydı.

1945-1950 arasında Bursa basınında, tam anlamıyla bir siyasal hesaplaşma dönemi yaşandı. İlkin Ant'la Doğru, 1950 başlarından itibaren de Ant'la Hakimiyet arasında süregiden siyasal hesaplaşma, bir bakıma gerçekten kaliteli bir açık tartışma örneği oluşturmaktadır. Muhalefet, kendi siyasal görüşleri doğrultusunda yayın yapan Doğru veya sonra Hakimiyet'le kıyasıya yüklenmiş; buna karşılık CHP yanlısı Ant, dönemin iktidarını savunmak gibi zor bir işlev üstlenmiştir. Dönem boyunca yayın yaşamına giren öteki gazete ve dergiler, bu ikilinin siyaset savaşımına destek vermişlerse de pek etkili olamamışlardır

1950 - 1960 arası:

Demokrat Parti'nin (DP) yayın organı Doğru, 1 Ocak 1950'den itibaren yerini Hakimiyet'e bıraktı. Bu değişikliğin ardı sıra, o yılın 14 Mayıs'ında DP'nin büyük seçim zaferiyle sona erecek olan bir siyaset maratonu başladı. 14 Mayıs 1950'de seçim sandıklarından Demokrat Parti çıkınca, Ant ve Hakimiyet'in konumları değişmiş oldu. Eskinin iktidar organı Ant muhalefet, muhalefet organı Hakimiyet ise iktidar yayın organı haline dönüştüler. Kapışma, bütün şiddetiyle sürdü. 1951'de Cumhuriyet Halk Partisi'nin malları elinden alınınca, Ant'ın gelir kaynakları önemli ölçüde azaldı. Bir yandan içeriğinde gerileme görüldü. Bir yandan da Demokrat Parti İktidarı'nın 1955'ten sonra getirdiği basını susturmaya yönelik yasal düzenlemeler dolayısıyla kesilen "ilân gelirleri", gazeteyi yönetenleri zora soktu. Sonuçta Ant tasfiye edildi. 1955'ten sonra, adının başına "yeni" sözcüğü eklenerek Yeni Ant'a dönüştürüldü ve öylece bir süre daha yayımını sürdürdü.

Dönemin bir başka güçlü muhalefet gazetesi de, Osman Bölükbaşı'nın Millet Partisi'nin Bursa örgütü kurucularınca çıkarılan Millet Yolu oldu. 1953'te yayın yaşamına giren bu gazete de, Ant'la birlikte Demokrat Parti İktidarı'na ve dolayısıyla Hakimiyet'e karşı çetin bir muhalefet yürüttü.

1954'ten sonra DP iktidarının zor dönemi başladı. 15 Temmuz 1950'de kabul edilen liberal nitelikli basın yasasında değişikliğe gidildi. 9 Mart 1954'te kabul edilen yeni yasa ile, gazeteciye, hakkında dava açılan yazı veya haberiyle ilgili olarak "ispat hakkı" da tanınmaması ilkesi getirildi. Bunun üzerine DP'den kopan bir grup Hürriyet Partisi?ni (HP) kurdu. Bu yeni oluşumda Bursa milletvekilleri Raif Aybar'la Dr. İbrahim Öktem ve Sabahattin Çıracıoğlu da yer aldılar. Ülke genelinde olduğu kadar, Bursa özelinde de basında kavga kızıştı. Ardından 7 Haziran 1956'da kabul edilen yeni bir yasa ile "sû-i niyet ve maksad-ı mahsus" gibi son derece göreceli kavramlarla basının baskı altına alındığı bir dönem başladı. Gazeteciler hapse atıldı. Bursa'da da Çivi adlı siyasal mizah dergisinin yazarlarından Yalçın Kaya 1958'de, Necati Akgün de 1959'da mahkûm olarak cezaevine konuldular.

1960 baharında Demokrat Parti çoğunluğunun oylarıyla kurulan ünlü "Tahkikat Komisyonu", ulusal nitelikli basının yanısıra, tek yerel gazete olarak, Bursa'nın Yeni Ant'ını da kapattı. 27 Mayıs 1960'ta, ülke çapında kapatılan öteki gazetelerle birlikte Yeni Ant da yeniden yayın yaşamına girdi.

Döneme damgalarını vuran DP İl Başkanı ve Hakimiyet gazetesi sahibi Hayri Terzioğlu, Ant'ın ve sonra Yeni Ant'ın sahibi ve başyazarı Derviş Sami Taşman, Millet Partisi (MP, sonra CMP ve CKMP) İl Başkanı ve Millet Yolu gazetesinin sahibi Kâmil Koç ile, yazar ve gazeteciler İsmet Bozdağ, Musa Ataş, Nevzat Kızılcan, Turhan Aytul, Sadrettin Çanga, Fahir Komman ve oğlu Ünal Komman, Sabri Türkozan, mizah ustaları Sadık Şendil ve Yalçın Kaya, Hasan Kesimel, Mustafa Tayla, Feridun Evrenosoğlu, Erdoğan Binyücel, Necati Akgün, Necmi Aksop, Erdem Dilşen, İsmail Gerçeksöz, Kâmil Yaman, Niyazi Menteş ve başkaları, yetkin bir gazeteci kuşağının öncüleri oldular. Siyasal hesaplaşlaşmanın en üst düzeyde olduğu günlerde bile, gazete sahipleri ve yöneticileriyle gazeteciler arasındaki ilişkiler her zaman uygarca ölçüler içinde sürdürüldü. Bursa'nın 1980'ler sonrasında sahip olduğu zengin gazetecilik birikimine ulaşmasında, 1945-1960 arası gazeteci kuşağının önemli payı bulunmaktadır.

1960 - 1974 arası:

1945-1974 döneminin bu üçüncü evresinde, Bursa basınında bir duraklama gözlenmektedir. Bunun nedenlerinin başında, olasılıkla sağ siyasal kanat karşısında, eşdeğer güçte ve belirgin bir sol siyasal seçeneğin henüz oluşturulamamış bulunmasıdır. 1960'larda Cumhuriyet Halk Partisi'nin, kendini yenileme çabalarına tanık olunmaktadır. Yani göreceli sol, iç sorunlarıyla uğraşmakta, bu durumun etkileri hemen her ilde -ve kuşkusuz Bursa'da- kendini göstermektedir. Üstelik Bursa'da geleneksel siyasetin güçlü yayın organı Hakimiyet, dönem boyunca düzenli olarak yayımlanmakta iken, henüz göreceli sol bile olamamış bulunan CHP'nin yayın organı Yeni Ant özellikle ekonomik zorluklar içinde bocalamaktadır. Nitekim gazete Eylül 1965'te kapanmak zorunda kalacaktır.

Sayısal olarak oldukça fazla dergi ve gazetenin yayınlandığı bu dönemde bir belirgin gelişim de, Tayan'ların Haber gazetesinde Bursa'nın ilk "entertip dizgi makinesi" ve "klişe atölyesi"nin hizmete girmesidir. 1964'te yayın yaşamına giren bu gazetenin dizgi makinesi gelinceye değin yazılar elde dizilir ve klişe atölyesi kuruluncaya değin, Bursa basını, fotoğraflarını İstanbul'a göndererek klişesini yaptırır, ya da konserve klişelerle yetinmek zorunda kalırdı -bir süre sonra Hakimiyet ikinci klişe atölyesini kuracaktır-.

Dönemin bir başka yeniliği de, Ant'ın Yeni Ant'a dönüşümü aşamasında Bursa'da ilk "promosyon"un gerçekleştirilmesi olmuştur. Bu ilk promosyonda, Yeni Ant, okurlarına otuz kupon karşılığında ve kura ile dolmakalem armağan etti. Gazete-nin bu promosyon kampanyası Mayıs - Ağustos 1955 ayları boyunca devam etti.

Dönem içinde yayımlanan gazete ve dergilerin başlıcaları (ayrıntı, ilgili maddelerde verilmiştir):

Gazeteler: Ant (1945), Doğru (1946), Hakimiyet (1950), Şehir Postası (1950), Demokrat (1950), Ataeli (1952, Mustafakemalpaşa), Bursa Gece Postası (1952), Millet Yolu (1953), Dava (1954), Ekspres (1954), Karacabey Meltem (1958), Gemlik (1958), Hakikat (1959), Sabah Postası (1959), Bugün (1960, İznik), Millet (1960), Bizim İnegöl (1960), Yeni Orhangazi (1962), Yenişehir (1963), Haber (1964), Keles (1967), Bursanın Sesi (1970), Gemlik Körfez (1973), Amaç (Karacabey, 1973).

Başka yayınlar ve dergiler: Nilüfer (? ), Yarın Pazar (1946), Hacıvat (1947), Hacıağa (1947), Yalaza (1950), Spor Haberleri (1950), Gençliğin Sesi (1951), Özspor (1953), Çivi (1956), Elif (1961), Görüş (1961), Çatı (1963), Yeni Dönem (1973, dağıtımı ulusal düzeyde yapıldı).

Bursa basınında nitelik değişimi
(1974 - 1983)

1970'li yıllarda hızla sanayileşme sürecine giren Bursa'da, bu hızlı gelişmeyle uyumlu nitelik ve nicelikte bir yerel basının bulunmayışı önemli bir boşluk yaratmaktaydı. Başta Hakimiyet olmak üzere yayımlanmakta olan gazete ve dergiler, gelişime ayak uydurabilecek teknik altyapı ve ekonomik birikimden yoksun durumdaydı. Oysa Bursa'da ekonomik ve toplumsal açıdan hızlı bir dönüşüm yaşanmaktaydı. Bu dönüşüme yanıt verecek bir yerel basının oluşturulabilmesi için, İstanbul merkezli yaygın basının bilgi, teknoloji ve sermaye birikiminin katkısı gerekiyordu. İlginç olan, katkı arayışı adımının ilk olarak İstanbul'dan gelmiş olmasıdır.

1974 yılında İstanbul'da yayımlanan Günaydın gazetesinin sahibi VEB Ofset ile, Bursa'da gazeteler başbayiliği yapmakta olan Armağan Gerçeksi aralarında anlaşarak Bursa Gazetecilik ve Yayın AŞ?yi kurdular. Bu şirket aracılığıyla Bursa'da, dönemin ileri teknolojisine yakın düzeyde ve bilgisayar dizgi donanımlı bir yerel gazete çıkarılması amaçlanmaktaydı. Bursa basınının o zamana değin edinmiş olduğu bilgi, deneyim, teknoloji ve sermaye birikiminin hayli üstünde birtakım olanaklarla yayın yaşamına girilirken, en önemli sorun, Bursa'daki okuyucu kitlesinin bazı alışkanlıklarının ve hatta genel siyasal eğilimlerinin göz önünde bulundurulması idi. 1950'den beri yayınını sürdürmekte olan ve 1970'lerde yerel basının tek önemli temsilcisi konumunda bulunan Hakimiyet gazetesinin satın alınmasıyla bu sorunun da aşılacağı düşünüldü. Hakimiyet'in sahibi Hayri Terzioğlu ile anlaşmaya varılarak, bu gazetenin isim ve yayın hakkı satın alındı. Gerekli hazırlıklar tamamlandıktan sonra, 10 Eylül 1974'te Hakimiyet' in son sayısı yayımlandı ve Bursa'nın düşman işgalinden kurtarılışının 52. yıldönümüne denk düşen 11 Eylül 1974 günü Bursa Hakimiyet yayın yaşamına başladı (Bak. BURSA HAKİMİYET).

Bilgisayarda dizilen, ofset tekniğiyle renkli olarak basılan bu gazete, ilk günden itibaren yerel yayın organı olmanın sınırlarını da zorlamaya koyuldu. Yerel haberleri ön planda tutar ve öylelikle Bursa özelinden kopmamaya özen gösterirken, bir yandan da ülke ve dünya gündemini izlemeye önem verdi. İçeriği toplumun çeşitli katmanlarına ve kadın okuyuculara yönelik sayfa ve bölümlerle zenginleştirildi, öylece hemen her kesime seslenen bir gazete niteliği kazandırıldı.

Bu arada bir bölüm Bursa okuyucusunun Hakimiyet alışkanlığını karşılamak amacıyla, eski Hakimiyet'çiler Mustafa Tayla önderliğinde, 1946'nın Doğru'suyla 1950'nin Hakimiyet'inin adlarını birleştirerek Doğru-Hakimiyet adıyla siyah-beyaz bir gazete çıkardılar (1974).

1970'li yıllarda Bursa'da yayımlanan öteki gazeteler, gerek teknik olanaklarının, gerekse bilgi ve deneyim birikimlerinin yetersizliği dolayısıyla Bursa Hakimiyet'le rekabet edemediler. Bunda, Bursa Hakimiyet dışındaki gazetelerin her birinin belirli siyasal görüşlerin savunuculuğu işleviyle yüklü oldukları havasını vermelerinin de payı bulunaktaydı.

Bursa Hakimiyet'in kuruluşundan 1986 yılı sonuna dek genel müdürlüğünü yapan Saruhan Ayber, 18-25 Kasım 1985 tarihli Yankı dergisinde bir soruşturmaya verdiği yanıtta, bu dönemde yerel basında karşılaşılan güçlükleri, bunları aşabilmenin ve yerelde tutunabilmenin yöntemleriyle, zaman içinde kendi gazetesinin ulaştığı düzeyi şöyle özetlemekteydi:

"On yıl önce işe koyulurken birçok konuda yabancıydık. Masraflarını karşılayacak ölçüde satışı ve ilân geliri olan bir gazeteyi yayınlamak için önümüzde çok engel ve meçhul vardı. O güne dek İstanbul ve İzmir dışındaki gazeteler formalite gereği basılır ve resmi ilânla yaşardı. Oysa bugün Bursa Hakimiyet'in resmi ilân gelirinin payı, ilân gelirlerinin yüzde beşini bile bulmaz. On yıl önce Bursa'nın ve Bursalıların günlük yaşamında gazete gereksinimi, yalnız İstanbul gazetelerince karşılanıyordu. Ama bugün Bursalılar, İstanbul gazetelerini alsalar bile, güne Bursa gazetesi ile başlıyorlar. (...) Bursa Hakimiyet, Bursa ve Bursalılarla bütünleşen, acı ve mutluluklarını ânında paylaşan, günlük yaşamla iç içe girmiş bir yayın organıdır. Bursa ile ilgili her olay, bizim için birinci plandadır. Tüm olaylara da Bursalı gibi bakarız. Bizim gazetemizde her gün üç-dört yüz Bursalının adı geçer."

1974'ten sonra 1990'a gelinceye değin yayımlanan gazete ve dergilerden belli başlıları şunlardır (ayrıntılar, ilgili maddelerde verildi):

Gazeteler: Bursa Hakimiyet (1974), Doğru Hakimiyet (1974), Mustafakemalpaşa (1976), Bursa Marmara (1977), Hedef (Orhangazi, 1979), Emek (İnegöl, 1980), İznik (1983), Hakimiyet (1983), Mudanya?nın Sesi (1985), Esinti (Mudanya, 1984), Yıldırım (İnegöl, 1984), Uludağ (1986), Olay (1987), Bursa Haber (1994), İnegöl Haber (1995), EkoHABER (1996) vb.

Başlıca dergiler: Yeni Nilüfer (1975), Bursa Barosu (1977), BUSİAD Bakış (1981), Evlilik Okulu (1984), Bursa Ekonomi (1984), Metro (1989) vb.

Değişen sermaye yapısı

1983'te yeni bir değişim gerçekleşti. İş adamı Mümin Gençoğlu Doğru Hakimiyet gazetesini satın alarak Mustafa Tayla'nın başyazarlığında Hakimiyet adıyla ve ofset tekniğiyle yayımlamaya karar verdi. Böylelikle Bursa basınında sermaye yapısında değişiklik sürecine girilmiş oldu. Yeni gazete, Bursa Hakimiyet'e rakip olarak bilgisayar dizgili ve renkli ofset baskı tekniğiyle 13 Kısam 1983'ten itibaren, Engin Özpınar'ın yönetiminde yayına başladı. Hemen ardından bir başka işadamı Nail Yenice de, Bursa'nın Sesi'ni satın alarak yeniledi, ofset baskıyla ve Uludağ adıyla yayımlamaya başladı (1986). Bir yıl sonra, 1987'de Bursa Hakimiyet, Sönmez Holding tarafından satın alındı. Birkaç ay sonra da bir başka tanınmış Bursalı işadamı ve siyasetçi Cavit Çağlar, Bursa Hakimiyet'ten ayrılan Engin Özpınar ve Erol Bilenser'in yönetiminde Olay gazetesini çıkardı (1987).

Böylece Bursa'da yayımlanmakta olan dört büyük günlük gazete, basın-yayın girdilerindeki baş döndürücü artışlar dolayısıyla basın dışı sermayenin denetimine geçmiş oldu. Burada ilgi çekici bir başka nokta da, bu dört büyük gazetenin, Bursa'daki sınırlı okuyucu kitlesinden en fazla payı alabilmek için kıyasıya bir "promosyon" savaşına girmeleridir. Dört büyük gazeteden Uludağ, 1994'te, "yeniden yayımlanmak üzere" kaydıyla kapandı. İslâmcı-sağ bir yayın politikasıyla haftada altı gün yayımlanmakta olan Marmara da, yarıştan çekilmek zorunda kaldı. 1994'te Hakimiyet gazetesi Kemal Sulaoğlu yönetiminde yenilenerek Bursa Haber adını aldı. 1987'den sonra ilkin Kemal Sulaoğlu, ardından Aykan Uzoğuz ve en son Nuri Kolaylı yönetiminde gelişme gösteren Bursa Hakimiyet ise, 1994 sonunda önce Saruhan Ayber yönetiminde Bursa 2000'?e, sonra da Nuri Kolaylı yönetiminde yeniden Bursa Hakimiyet?e dönüştürüldü (ayrıntılar ilgili maddelerde verildi).

1974'ten sonraki modernleşme ve yapısal değişim sürecinde, Bursa basınında her düzeyde kaliteli gazeteciler yetişti. Bursa Hakimiyet'le başlayan, sonra Hakimiyet (Bursa Haber), Uludağ, Olay ve Bursa 2000'le 1997'ye ulaşan bu dönemde, gazetecilikte uzmanlaşma ön plana çıktı. Spor ve magazin gazeteciliği önem kazandı. Gazetelerin yazı işleri, çağdaş olanaklar ve yetişkin kadrolarla donatıldı. Bu arada farklı çizgilerde yeni yorumcular yetişti. Ankara bağlantıları sağlandı. Uludağ Üniversitesi öğretim üye ve elemanları, uzmanlık gerektiren konularda ya kendilerine ayrılan köşelerde, ya da aralıklı yazılarıyla gazetelerin daha işlevsel olmasında rol oynadılar.

Promosyonlu rekabet

1983'te gerçekleşen bir önemli dönüşüm de, Bursa Hakimiyet gazetesi ile Mümin Gençoğlu'nun Doğru Hakimiyet'i satın alarak yayımladığı Hakimiyet gazetesi arasında başlayan rekabetin promosyon yarışını gündeme getirmiş olmasıdır. Bursa Hakimiyet, sahip olduğu üstünlüğü rakibine kaptırmamak için ilkin bir "magazin" eki verdi, ardından kültür promosyonu yaparak iki ciltlik Bursa Ansiklopedisi hazırlattırıp gazetenin magazin ekinde yayımladı. Sonraki dönemlerde gazeteler arasındaki tiraj savaşımı kızıştıkça, otomobilden dayanıklı tüketim mallarına, giyim eşyası ve mutfak gereçlerinden, yiyecek-içecek ve temizlik maddelerine, pijama-gecelik ve yatak odası eşyasına değin pek çok maddenin armağan olarak dağıtımına başlandı.

Haftalık gazete ve dergiler

1999'da Bursa merkezinde ve ilçelerinde Bursa 2000, Olay ve Bursa Haber gibi günlük ve çağdaş basın teknolojisine sahip gazeteler yanında, çok sayıda haftalık gazete ve dergilerle, değişik aralıklarla (onbeş günlük, aylık, üç aylık gibi) piyasaya çıkan süreli yayınlar yaşamlarını sürdürmektedir (bunlarla ilgili bilgiler, her biri için açılan maddelerde verilmiştir).

1970'ten sonra siyasal nitelikli ve yurt çapında dağıtımı yapılan tek yayın organı Yeni Dönem'dir. Ancak bu derginin de yayını süreklilik kazanamamış ve 6. sayısından sonra kapanmak zorunda kalmıştır. Bursa'da bunun dışında, ülke kamuoyuna seslenme amaçlı herhangi bir siyasal yayın yapılmamıştır.

Ne var ki daha sonraki yıllarda yayın yaşamına girecek olan Biçem, sonra Yeni Biçem ve Düşlem adlı kültür ve sanat dergileri, bir ölçüde il sınırlarını zorlayacaktır. Bu sayılanlar dışında, 1999?da yayımlanmaya başlanan üç aylık kent kültürü ve düşün dergisi Bursa Defteri?ne gelinceye değin, Bursa'da yayımlanan kültür ve sanat dergileri, yeterli bir birikim veya sanat görüşünün temsilcisi olamadıkları ve genellikle belirli bir düzeyin altında kaldıkları, ayrıca ülke çapında dağıtım olanaklarına kavuşamadıkları için süreklilik kazanamamış, kısa ömürlü olmuşlardır.

Medya kavramının doğuşu

Basın, 1985'ten sonra Türkiye ölçeğinde olduğu gibi Bursa'da da salt süreli yayınları kapsar bir anlam kazandı. Radyoların ve özellikle görüntülü yayın araçlarının devreye girmesiyle "medya" terimi ön plana çıktı. 1990'ların başlarında Bursa'da birbiri ardınca özel radyolar seslerini duyurmaya çalıştılar. Bu arada Flash TV'nin kurularak yayına başlamasıyla televizyonculuk gündeme girdi. Daha sonra Bursa merkezinde ve ilçelerinde birtakım özel televizyon kanalları açıldı. Ancak bu özel radyo ve televizyonların önemli bölümü, ilgili yasanın çıkarılması ve Radyo Televizyon Üst Kurulu? nun (RTÜK) kurularak çalışmaya başlamasından sonra kapandılar. Radyo Aktif, Radyo S, Olay FM, Radyo Vizyon gibi radyolarla, ilçelerde yayın yapmakta olan bazı istasyonlar yeni duruma uyum sağladılar.

1995 sonunda Sönmez Holding'in AS TV ve Çağlar Grubu'nun OLAY TV adlı kanallarının yayın yaşamına başlamasıyla Bursa medyası, ülke çapında yayın yapan yaygın medyayla rekabet edebilecek düzeye ulaştı. Çağlar Grubu, 1996 sonunda Sabah Grubu'ndan SATEL'i satın alarak NTV rümuzuyla ülke çapında haber ağırlıklı yayınlara başladı, ancak bir süre sonra bu kanal yeniden el değiştirdi. Daha sonra LİNE TV yayına girdi (Bak. MEDYA, RADYO ve TELEVİZYON).

Dünyada ve Osmanlı'da ilk basımevleri