| |
GİRİŞ
Aşağıda tanımı yapıldığı üzere her gazeteci ve basın - yayın organı, gazetecinin
haklarını savunmalı ve meslek ilkelerine uymalı, uyulmasını gözetmelidir. Basın
- yayın organlarında, gazeteci olmadıkları halde çeşitli biçimlerde gazetecilik
faaliyetine katılanlar ile dışarıdan Türkiye' ye ve Türkiye' den dışarıya dönük
yayın yapanlar da bu sorumluluklar kapsamındadır. Basın yayın organları
yöneticileri; genel yayın yönetmeni yahut müdürü, yazı işleri müdürleri yahut
sorumlu müdürler, sıfatları ne olursa olsun, kuruluşlarında görevli gazeteciler
ile yayınların meslek ilkelerine uygun olmasını gözetir.Gazetecinin hakları,
halkın haber alma hakkının ve ifade özgürlüğünün; meslek ilkeleri ise dürüst ve
doğru iletişimin temelidir. Meslek ilkeleri gazetecinin ve basın - yayın
organlarının özdenetimini öngörür ve değerlendirme mercii öncelikle
vicdanlardır.
A. Insan ve yurttaş hakkı: Herkes, bilgi edinme ve haber alma, özgür düşünce,
ifade ve serbest eleştiri hakkına sahiptir. Düşünce ve ifade özgürlüğünün
kullanılmasının başlıca yolu olan basın ve yayın özgürlüğü temel insan
haklarındandır. Bu hakların demokratik hukuk devletinde anayasal güvence altında
olması esastır.
B. Gazeteci tanımı: Düzenli bir şekilde, günlük yahut süreli bir yazılı,
görüntülü, sesli elektronik veya dijital basın ve yayın organında, kadrolu,
sözleşmeli ya da telif karşılığı, haber alma, işleme, iletme veya görüş, fikir
belirtme görevi üstlenen ve asıl işi ile başlıca geçim kaynağı bu olup,
çalıştığı işletme ile ilgili yasalar karşısındaki konumu bu tanıma uygun olanlar
gazetecidir. Basın ve yayın alanındaki her işletme, çalıştırdıkları
gazetecileri, yasaların gazetecilere tanıdığı haklardan yararlandırmak
zorundadır.
C. Gazetecinin sorumluluğu:Gazeteci, basın özgürlüğünü, ha lkın doğru haber
alma, bilgi edinme hakkı adına dürüst biçimde kullanır. Bu amaçla her türlü
sansür ve otosansürle mücadele
etmeli, halkı da bu yönde bilgilendirmelidir. Gazetecinin halka karşı
sorumluluğu, başta işverenine ve kamu otoritelerine karşı olmak üzere, öteki tüm
sorumluluklardan önce gelir. Bilgi ve haber ile özgür düşünce, herhangi bir
ticari mal ve hizmetten farklı olarak toplumsal bir nitelik taşır.
Gazeteci, ilettiği haber ve bilginin sorumluluğunu üstlenir ve paylaşır.
Gazetecinin özgürlüğünün içeriğini ve sınırlarını, öncelikle sorumlulukları ile
meslek ilkeleri belirler.
D. Gazetecinin hakları:
1. Gazeteci tüm bilgi kaynaklarına serbestçe ulaşma ve kamu yaşamını belirleyen,
halkı ilgilendiren tüm olayları izleme, araştırma hakkına sahiptir. Gazetecinin
karşısına çıkarılacak gizlilik ve sır gibi engeller kamusal işlerde yasaya, özel
işlerde açık ve ikna edici gerekçelere sahip olmalıdır.
2. Gazeteci, çalıştığı basın ve yayın organının kendisiyle yaptığı sözleşmede de
kaydedilmiş olması gereken temel çizgisini dikkate alır. O temel çizgi dışındaki
ve onunla çelişen veya orada açıkça belirtilmemiş olan tüm telkin, öneri, istek
ve talimatları reddetme hakkına sahiptir.
3. Gazeteci, inanmadığı bir görüşü savunmaya veya meslek ilkelerine aykırı bir
iş yapmaya zorlanamaz.
4. Gazeteciler, özellikle de yazı işleri çalışanları, basın - yayın işletmesinin
işleyişini belirleyen, etkileyen önemli kararlardan haberdar edilmeli ve
gereğinde kararların alınmasına katılmalıdır.
5. Işlevi ve sorumlulukları ışığında, gazeteciler örgütlenme hakkının yanı sıra
görevinin maddi ve manevi güvencesini sağlayan kişisel sözleşme yapma hakkına
sahiptir. Gazeteci ekonomik bağımsızlığını garanti eden toplumsal rolüne ve
emeği ile yeteneğine uygun bir ücret almalıdır.
6. Gazeteci, kaynakların gizliliği ilkesi uyarınca, kaynağını açıklamaya ve
tanıklık yapmaya zorlanamaz. Kaynağ izin verdiği taktirde gizlilik ortadan
kalkabilir. Kaynağı tarafından açıkça yanıltıld ığı durumlarda gazeteci
kaynağını açıklayabilir.
E. Gazetecinin temel görevleri ve ilkeleri:
1. Halkın bilgi edinme hakkı uyarınca, gazeteci, kendi açısından sonuçları ne
olursa olsun, gerçeklere ve doğrulara saygı duymak ve uymak zorundadır.
2. Gazeteci; bilgi ve haber alma, yorum yapma ve eleştirme özgürlüklerini ne
pahasına olursa olsun savunur.
3. Gazeteci; başta barış, demokrasi ve insan hakları olmak üzere, insanlığın
evrensel değerlerini, çok sesliliği, farklılıklara saygıyı savunur. Milliyet,
ırk, etnisite, cinsiyet, dil, din, sınıf ve felsefi inanç ayrımcılığı yapmadan
tüm ulusların, tüm halkların ve tüm bireylerin haklarını ve saygınlığını tanır.
Insanlar, topluluklar ve uluslar arasında nefreti, düşmanlığı körükleyici
yayından kaçınır. Bir ulusun, bir topluluğun ve bireylerin kültürel değerlerini
ve inançlarını (veya inançsızlığını) doğrudan saldırı
konusu yapamaz. Gazeteci; her türden şiddeti haklı gösterici, özendirici ve
kışkırtan yayın yapamaz.
4. Gazeteci; kaynağını bilmediği bilgi ve haberleri yayınlamaz; kaynak açık
olmadığında, yayınlamaya karar verdiği durumlarda da kamuoyuna gerekli uyarıları
yapmak zorundadır.
5. Gazeteci; temel bilgileri yok edemez, görmezlikten gelemez ve metinlerle
belgeleri
değiştiremez, tahrif edemez. Yanlış, yanıltıcı ve tahrif edilmiş yayın malzemesi
kullanmaktan uzak durur.
6. Gazeteci, bilgi, haber, fotoğraf, görüntü, ses, belge elde etmek için
yanıltıcı yöntemler kullanamaz.
7. Gazeteci, kamuya mal olmuş bir şahsiyet bile olsa, halkın haber alma,
bilgilenme hakkıyla doğrudan bağlantılı olmayan hiç bir amaç için, izin
verilmedikçe özel yaşamın gizliliği ilkesini ihlal edemez.
8. Gazeteci, yayınlanmış her yanlışı en kısa sürede düzeltmekle yükümlüdür.
Gazeteci, istismar edilmemesi, kötüye kullanılmaması ve kabul edilebilir
boyutlar ile biçimde yapılması kaydıyla, cevap hakkına saygılı olmalıdır.
9. Gazeteci, kendisine güvenilerek verilmiş bilgilerin, belgelerin kaynaklarını,
kendileri izin vermediği sürece, mesleki gizlilik ilkesi uyarınca, hiç bir ş
ekilde açıklamaz.
10. Gazeteci, çalıntı, iftira, hakaret, lekeleme, saptırma, manipülasyon,
söylenti, dedikodu ve dayanaksız suçlamalardan kesinlikle uzak durur.
11. Gazeteci, bir bilginin, haberin yayını ya da yayınlanmaması karşılığı hiçbir
maddi veya manevi avantajın peşinde olamaz. Gazeteci, devlet başkanından
milletvekiline, iş adamından bürokratına kadar haber kaynağı olarak da kabul
edilen kişi ve kurumlarla iletişimini ve ilişkisini meslek ilkelerini gözeterek
yürütür.
12. Gazeteci, mesleğini, reklamcılıkla, halkla ilişkilerle veya
propagandacılıkla karıştıramaz. Ilan - reklam kaynaklarından herhangi bir
telkin, tavsiye alamaz, maddi çıkar sağlayamaz.
13. Gazeteci, hangi konuda olursa olsun, elde ettiği bilgileri geniş biçimde
yayın konusu yapmadan kendi yararına kullanamaz. Mesleğini, ne şekilde olursa
olsun, (yasaların ve yönetmeliklerin kendisine tanıdığı hakların dışında)
ayrıcalıklar kazanmak amacıyla kullanamaz.
14. Gazeteci, her ne amaçla olursa olsun, tehdit ve şantaj gibi yollara
başvurmaz. Gazeteci bu şekilde baskılara da karşı koyar.
15. Gazeteci her türlü baskıyı reddeder ve çalıştığı basın - yayın organındaki
yöneticileri dışında kimseden işiyle ilgili talimat alamaz.
16. Gazeteci sıfatını taşımayı hak eden herkes meslek ilkelerine en yüksek
seviyede uymayı taahhüt eder. Ülkesindeki yasalara saygılı olmakla birlikte,
hükümet ve benzeri kurumların müdahalelerine kapalıdır. Mesleki olarak yalnızca
meslektaşlarının ve kamuoyunun değerlendirmeleri ile bağımsız yargı organlarının
kararlarını dikkate alır.
17. Gazeteci, devleti yönetenlerin belirlediği ulusal ve uluslararası
politikalar konularında önyargılara değil, halkın haber alma hakkına dayanır.
Onu mesleğin temel ilkeleri ve özgürlükçü demokrasi kaygıları yönlendirir.
GAZETECININ DOĞRU DAVRANIŞ KURALLARI
Haber-Yorum: Haber ile yorum ve görüş ayrımı açık yapılmalı, okurun ve
izleyicinin neyin haber, neyin yorum olduğunu kolayca seçebilmesi sağlanmalıdır.
Fotoğraf - Görüntü: Fotoğraf ve görüntünün güncel olup olmadığı açık biçimde
belirtilmeli, canlandırma görüntülerde de bu, izleyicinin farkedebileceği
biçimde ifade edilmelidir.
Haber - Ilan (Reklam): Haber ve yorum metinleri veya görüntüleri ile Ilan -
reklam amaçlı metinlerin ayrımı hiç bir karışıklığa yer bırakmayacak ölçüde
yapılmalıdır.
Yargı: Hazırlık soruşturması sırasında soruşturmayı zaafa uğratıcı, yönlendirici
biçimde haber ve yorumdan kaçınılmalıdır. Yargılama sürecinde de haberler her
türlü ön yargıdan uzak ve kesinlikle doğruluğundan emin olunarak sunulmalıdır.
Gazeteci yargı sürecinde taraf olmamalıdır. Yargı kararı kesinleşmedikçe, bir
sanık suçlu ilan edilmemelidir. Haberlerde ve yorumlarda suçluymuş gibi
değerlendirmeler yapılmamalıdır.
Çocuk: Çocuklarla ilgili suçlarda ve cinsel saldırılarda sanık, tanık ya da
mağdur (maktul) olsun, 18 yaşından küçüklerin açık isimleri ve fotoğrafları
yayınlanmamalıdır. Çocuğun kişiliğini ve davranışlarını
etkileyebilecek durumlarda, gazeteci, bir aile büyüğünün veya çocuktan sorumlu
bir başkasının izni olmaksızın çocukla röportaj yapmamalı veya görüntüsünü
almaya çalışmamalıdır.
Cinsel saldırılar: Cinsel saldırı mağdurlarının fotoğrafları, görüntüleri veya
kimlikleri, açık kamu yararı olmadıkça yayınlanmamalıdır.
Kimlik veya özel durum: Açık kamu yararı olmadıkça ve olayla doğrudan ilgisi,
bağlantısı bulunmadıkça, bir insanın davranışı veya işlediği suç, onun ırkına,
milliyetine, dinine, c insiyetine, cinsel eğilimine, hastalığına veya fiziksel,
zihinsel özürlü olup olmamasına dayandırılmamalıdır. Kişinin bu özel durumu,
alay, hakaret, önyargı konusu yapılmamalıdır.
Sağlık: Sağlık konusunda sansasyondan kaçınmalı, insanları umutsuzluk veya sahte
umut verecek yayın yapılmamalıdır. Tıbbi alandaki araştırmalar kesinleşmiş
sonnuçlar gibi yayınlanmamalıdır. Ilaç tavsiyesinde mutlaka uzmana
danışılmalıdır. Hastanelerde araştırmalar yapan, bilgi ve görüntü almaya çalışan
gazeteci, kimliğini belirtmeli ve girilmesi yasak bölümlere ancak yetkililerin
izniyle girmelidir. Yetkilinin, hastanın veya yakınının izni olmaksızın hastane
ve benzeri kurumlarda hiç bir yolla ses ve görüntü alınmamalıdır.
Hediye: Yayın Öncesi kararlarla ve yayınlarla ilgili önyargı, kuşku yaratacak
her cinsten kişisel hediye ve maddi menfaat reddedilmelidir.
Müessese Çıkarı: Gazetecinin bir basın - yayın organındaki işlevini "Hak ve
Sorumluluk Bildirgesi" ndeki hakları, sorumlulukları ve görevleri belirler.
Gazeteci, bu mesleki çerçeve ile yayın organının çizgisi dışında, müessese
çıkarı söz konusu olsa dahi, hiçbir faaliyete gönüllü olarak veya zorla
katılmamalıdır.
Özeleştiri: Gazeteci ile basın - yayın organları, tekzip ve cevap hakkı gibi
zorunlulukların dışında da, yanlışları düzeltmeli ve özleştiri yapmalıdırlar.
Taraf olma: Gazeteci ve yayın organı, her ne nedenle ve her ne biçimde olursa
olsun, taraf oldukları bir olaydaki konumlarını kamuoyuna açıkça belirtmelidir.
Yayın organı yahut yorumcu, siyasi, ekonomik ve toplumsal tercihlerinin
doğrultusunda yayın yapabilir. Bu durumda bu tavır açıkça ortaya konulmalı,
ayrıca yorum ile haber - olay ayrımı kesin biçimde yapılmalıdır.
Özel hayat: Asıl olan kamu yararıdır. Özel hayatın gizliliğinin geçersiz
sayılabileceği başlıca durumlar şöyle sıralanabilir:
a) Büyük bir suç yahut yolsuzluk üstüne araştırma ve yayın
b) Toplumu kötü etkileyici bir tutumla ilgili araştırma ve yayın
c) Toplumun güvenliğinin veya sağlığının korunması
d) Ilgili kişinin sözleri yahut eylemleri sonucu halkın yanılmasının,
yanıltılmasının veya yanlış yapmasının engellenmesi
Bu durumlarda dahi, özel hayatın kamuya açılan kesiti mutlaka konuyla doğrudan
ilgili olmalı veya ilgili kişinin özel hayatının onun kamusal faaliyetini de
etkileyip etkilemediği gözetilmelidir.
Bilgi-Belge: Doğrudan kamu yararı olmadıkça, sahibinin izni dışında belge,
fotoğraf, ses yahut görüntü alınmamalıdır. Kamu yararı söz konusu olduğunda
dahi, yukarıdakilerin başka hiçbir şekilde elde edilmeyeceğine kesin kanaat
getirilmiş olması gerekir.
Haber için para: Gazeteci belge veya görüntü sağlamak amacıyla, bir suçla ilgili
sanık, tanık veya onların yakınlarına para teklif etmemeli ve vermemelidir.
Sarsıcı durumlarda: Üzüntü, sıkıntı, tehlike, yıkım, felaket ya da şok halindeki
insanlar söz konusu olduğunda gazetecinin olaya yaklaşımı ve araştırması insani
olmalı ve gizliliklere uyularak duygu sömürüsünden kaçınılmalıdır.
Suçlu yakınları: Gazeteci, sanıkların ve suçluların akrabalarını, yakınlarını,
olayla ilgileri olmadıkça veya olayın doğru anlaşılması için gereği bulunmadıkça
teşhir etmemelidir.
Intihar olayları: Intihar olayları hakkında haber çerçevesini aşan ve okuyucu
veya izleyiciyi etki altında bırakacak nitelikte ve genişlikte yayın
yapılmamalıdır. Olayı gösteren fotoğraf, resim veya film yayınlanmamalıdır.
Ekonomik, mali bilgi: Yasalarla yasaklanmış olmasa dahi, gazeteci elde ettiği
ekonomik - mali bilgileri geniş biçimde yayınlanmadan önce kendisinin yahut
yakınlarının çıkarları için kullanmamalıdır. Gazeteci, kendisinde ve
yakınlarında bulunan hisse senedi ve benzeri mali araçlar konusunda, yayın
organındaki sorumluları bu menkul kıymet sahipliği hakkında doğru
bilgilendirmediği sürece yayın yapmamalıdır. Gazeteci, hakkında haber ve yorum
yazdığı ya da yazmayı tasarladığı taşınır ve taşınmaz kıymetlerin doğrudan veya
dolaylı alım satımını yapmamalıdır.
Ambargo: Önceden görme - Off the record:
Gazeteci, kendi çabasıyla elde etmedikçe, bir kaynağın verdiği bilgi veya
belgenin yayınlanma tarihi konusundaki isteğe uymalıdır. Gazeteci, röportaj,
haber, yorum veya görüntü, yayın şekli ne olursa olsun, hazırlığını yayın
organındaki sorumlular dışında, kaynağı da dahil kimseye denetlettirmekle
yükümlü değildir.Gazeteci, açıklanmaması kaydıyla (off the record) verilen
bilgiyi ve sarfedilen sözleri yayınlamamalıdır.
Rekabet: Gazeteci, rekabet nedeniyle de olsa, bir başka gazeteciye bilinçli ve
açık, mesleki zarar vermekten kaçmalıdır. Bir meslektaşının yayınını engelleyici
davranışlarda bulunmamalıdır.
Kaynak gösterme: Gazeteci, başta haber ajansları olmak üzere, bir meslektaşının
ve herhangi bir yayının sunduğu bilgileri kullandığında mutlaka kaynağı
belirtmelidir.
Gazeteci olmayanlar: Bir yayın organında, sürekli veya zaman zaman, gazetecilik
kapsamına giren alanlarda faaliyet gösterenlerin asıl sıfatları, asli işleri
uygun şekilde belirtilmeli, kamuoyu onların temel konumu hakkında
bilgilendirilmelidir.
Özdeşleşme: Gazeteci, uzmanlık alanı ne olursa olsun öncelikle gazetecidir.
Polis muhabiri, polis veya sözcüsü, spor muhabiri kulüp yöneticisi veya sözcüsü,
herhangi bir partiden sorumlu muhabir onun üyesi veya sözcüsü gibi
davranmamalıve bu yönde, yayın yapmamalıdır..
|
